Podporucznik Szczepan Zieliński (1898-1979)

W S P O M N I E N I A

SZCZEPANA ZIELIŃSKIEGO

POWSTAŃCA WIELKOPOLSKIEGO

„W 1917 r., jako osiemnastoletni chłopiec, zostałem wcielony do niemieckiej armii i wysłany na front.

W grudniu 1918 r. Do Wilhelmshaven, gdzie stacjonowało moje wojsko, dotarła wiadomość od moich rodziców, że w Wielkopolsce tworzą się tajne organizacje i szykuje się powstanie. Ja i kilku moich kolegów, w tym mój przyjaciel Franciszek Walenczewski, postanowiliśmy uciec z wojska.

W pełnym umundurowaniu niemieckim, wyruszyliśmy w daleką drogę do domu. Nasza podróż trwała kilka dni, ale szczęście nam dopisało. Ani razu nie natrafiliśmy na patrol wojskowy, który przy złapaniu dezerterów wymierzał karę śmierci bez stawiania ich przed sądem wojskowym. Wprawdzie w działaniach wojennych nastąpiło już zawieszenie broni, ale ciągle byliśmy żołnierzami niemieckimi.

W wigilię Bożego Narodzenia 24 grudnia 1918 r. stanąłem w progu rodzinnego domu, ku ogromnej radości, ale i przerażeniu moich rodziców.

26 grudnia 1918 r., byłem już członkiem tajnej organizacji, która utworzyła się w Kruszwicy pod dowództwem porucznika Prusinowskiego. Nie mieliśmy polskich mundurów, więc do mundurów niemieckich przyczepiliśmy biało-czerwone wstążeczki, barwy tak ukochane, a skrywane przez długie lata. Każdemu zostało przydzielone jakieś zadanie. Moja drużyna dostała rozkaz rozbrojenia niemieckich koszar i posterunku policji. Do ataku mieliśmy ruszyć na umówiony znak.

W dniu 2 stycznia 1919 r. o godz. 23:00 w Kobylnikach zapłonął stóg siana. Dobrze wiedzieliśmy, co to znaczy – jest sygnał do rozpoczęcia akcji.. Najpierw rozbroiliśmy posterunek policji, później zaatakowaliśmy koszary, które mieściły się w obecnej szkole przy ulicy Kasprowicza. Wyrwani ze snu Niemcy, zaskoczeni i zdezorientowani (byliśmy przecież w mundurach niemieckich) poddali się szybko. Obyło się bez rozlewu krwi. Po opanowaniu koszar, ja i trzej moi koledzy, pod dowództwem porucznika Prusinowskiego, rozbroiliśmy magazyn broni znajdujący się na ulicy Poznańskiej. Zdobytą broń rozdaliśmy powstańcom. I tak została wyzwolona Kruszwica.

Nastąpił moment tworzenia kompanii. Zostałem przydzielony do 1 kompani Batalionu Nadgoplańskiego, której dowódcą był porucznik Ignacy Nowak.

Dnia 5 stycznia, Batalion Nadgoplański wyruszył do Inowrocławia. Tu nie poszło nam tak łatwo, jak w Kruszwicy. Niemcy bronili się uparcie. W Inowrocławiu został ciężko ranny mój najlepszy przyjaciel Franciszek Walenczewski, który wkrótce po tym umiera.

Po wyzwoleniu Inowrocławia dostałem przydział do kompani walczącej w całym powiecie inowrocławskim pod dowództwem p.por. Kazimierza Dratwińskiego. Oswabadzaliśmy kilometr po kilometrze od Ośnieszczewka aż do Jeżewa pod Łabiszynem. Ruszyliśmy dalej do Kcyni.

Po tych walkach zostaję przydzielony do 5 Pułku Wielkopolskiego. Po podpisaniu traktatu pokojowego, nasz Pułk zajął tereny, które maiały być przyznane Polsce.

Po zakończeniu Powstania na Wielkopolsce zostałem już żołnierzem polskim przydzielonym do 59 Pułku Wielkopolskiego. Brałem udział w dalszych walkach wojny polsko-bolszewickiej. Byłem uczestnikiem „Cudu nad Wisłą”.

W 1921 roku wróciłem do domu, do Kruszwicy, do niepodległej już Ojczyzny."

Powstaniec Wielkopolski Szczepan Zieliński, syn Wincentego i Katarzyny, zmarł 8 sierpnia 1979 r. Pochowany na cmentarzu kolegiackim w Kruszwicy.

Imię i nazwisko: Szczepan Zieliński, syn Wincentego i Katarzyny

Data i miejsce urodzenia: 5 listopada 1898 r. Kruszwica

Data i miejsce śmierci: 8 sierpnia 1979 r. Kruszwica

Miejsce spoczynku: Cmentarz parafialny w Kruszwicy

Stopień wojskowy: podporucznik

Odznaczenia:

1968 r. – Wielkopolski Krzyż Powstańczy

1974 r. – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Red. B. Grabowski, tekst nadesłany przez wnuka powstańca – Michała Barałkiewicza, 9 maja 2018 r. Archiwum Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego. Fot. nadesłane, archiwum rodzinne M. Barałkiewicz. Fot. 1.2 i 3 dziadek: Szczepan Zieliński, Powstaniec Wielkopolski. Inne źródła: Zaświadczenie Szeafa Sztabu SD.O.K.VII, ppłk. dypl. Małek, Dow. Okręgu Korpusu VII o czynnym udziale w walkach powstańczych Szczepana Zielińskiego; Centralne archiwum państwowe nr 1757 CWY z 19.II.1968 r., uchwała Państwa z 11 listopada 1972 r. nominacja na stopień podporucznika Szczepana Zielińskiego; Przyznanie odznaczenia ZBOWiD 5 maja 1969 r. "Wielkopolski Krzyż Powstańczy"; Książeczka Wojskowa Szczepana Zielińskiego.

Ksiądz Bogdan Jaskólski (1937 – 2016)

Ksiądz Bogdan urodził się 23 marca 1937 r. w Kruszwicy. Do szkoły podstawowej uczęszczał w Gniewkowie. W 1950 r. rozpoczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Po ukończeniu liceum w 1954 r. wstąpił do Prymasowskiego Wyższego Seminarium Duchownego w Gnieźnie. Święcenia diakonatu przyjął w gnieźnieńskiej katedrze 12 marca 1960 roku z rąk biskupa Lucjana Bernackiego, a kapłańskie 11 czerwca 1960 roku z rąk kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Wikariusz parafii św. Jana Chrzciciela w Czerniejewie (1960-1961). Następnie kapelan sióstr służebniczek w Pleszewie (do października 1961 r) oraz sióstr dominikanek w Mielżynie (1961-1962). Ukończył studia teologii fundamentalnej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (1962-1967), gdzie uzyskał tytuł licencjata.

Powrócił do archidiecezji gnieźnieńskiej, gdzieprzez kolejne lata pełnił posługi: prefekta i wikariusza w bydgoskiej parafii św. Marcina i Mikołaja (1969-1971), wikariusza i duszpasterza akademickiego przy parafii Świętej Trójcy w Bydgoszczy (1971-1978), rektora Kaplicy Bożego Ciała Mniszek Klarysek od Wieczystej Adoracji w Bydgoszczy (1979-1982) oraz proboszcza parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy (1982-2010). Jako proboszcz ks. Jaskólski inicjował wiele prac w kościele parafialnym (remont kościoła w latach 1982-1984), równocześnie w tym czasie (1982 – 1986) wraz z parafianami pobudował Dom Katechetyczny przy pl. Piastowskim, dbał o warunki materialne, pomoc charytatywną i sprawy duchowe parafian. Ksiądz Jaskólski był duszpasterzem kolejarzy, dla których organizował corocznie pieszą pielgrzymkę do kościoła pw. św. Maksymilina Kolbe.

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku podjął inicjatywę spotkań rekolekcji wielkopostnych dla bydgoskich środowisk twórczych, medycznych i technicznych, w czasie których w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa gościli m.in. Mieczysław Maliński, Józef Zawitkowski, Edmund Piszcz, dwukrotnie dominikanina o. Jan Góra, Jan Tyrawa, Karol Meissner, Stanisław Wielgus oraz Jacek Salij.

Przez dwie kadencje był dziekanem Dekanatu Bydgoszcz II, był pierwszym prepozytem Kapituły Bydgoskiej pw. Matki Bożej Pięknej Miłości przy kolegiacie bydgoskiej (mianowany 5 IX 1993 r.), a następnie kanonikiem Kapituły Katedralnej Diecezji Bydgoskiej.

Zmarł w Poznaniu, 19 czerwca 2016 r. pochowany na bydgoskim Ludwikowie.

Oprac. Bartłomiej Grabowski, źródła:

https://cmentarz.bydgoszcz.pl

https://pl.wikipedia.org/wiki/Bogdan_Jask%C3%B3lski

http://www.archidiecezja.pl/aktualnosci/archiwum/2016/czerwiec/zmarl_ks._kan._bogdan_jaskolski.html

http://www.nspj.bydgoszcz.pl/static/parafia/proboszczowie/

Fot. Wiesław Janowski [w:] http://tygodnikbydgoski.pl

Ile cukru spożywano na Kujawach 100 lat temu?

Kujawy słynęły z produkcji cukru. Ile cukru wyrabiały w ciągu roku kujawskie cukrownie ponad 100 lat temu, gdy przemysł maszynowy stawiał dopiero pierwsze kroki?

Konsumpcja cukru powiększała się z roku na rok. W 1894 r. w krajach zachodnich, dla przykładu w Niemczech, przeciętne spożycie cukru wynosiło 20 funtów cukru na głowę. Podobne statystyki podawały ówczesne media o kujawskim regionie.

Pod koniec XIX wieku, na Kujawach działało sześć cukrowni tj. Kruszwica, Szymborzu, Janikowie, Pakości, Tucznie i w Wierzchosławicach, Wyrabiały razem mniej więcej 1,150,000 centarów cukru. Według statystyk cukru mogło starczyć na rok na 5,800,000 głów. Dla samych Kujaw, które liczyły około 80,000 mieszkańców cukru nie zabrakłoby na 70 lat. W Inowrocławiu liczącym wówczas 16,000 mieszkańców, cukru wyrabianego w cukrowniach przez rok starczyłoby na 350 lat podawał Dziennik Kujawski z 17 kwietnia 1894 r.

Oprac. Bartłomiej Grabowski, na podstawie: Dziennik Kujawski z kwietnia 1894 r.

Średniowieczni dziedzice Wronowych, Galiszewa i z Mietlicy

Pierwszym wzmiankowanym w źródłach dziedzicem Wronowych był Wincenty. Występował w źródłach między 1420-1436 r.  Kolejnymi dziedzicami Wronowych byli: Piotr, Jan i Mikołaj, Świętosław, wzmiankowani w kartach księgi ziemskiej kruszwickiej w latach czterdziestych XV wieku.

W parafii Skulsk, we wsi Galiszewo dziedziczył pewien Stanisław z Ruszkowa. W związku z posiadanymi długami, zastawił on Galiszewo sędziemu inowrocławskiemu Jarosławowi z Sadlna z rodu Pomianów. Stanisław pochodził prawdopodobnie z rodu Pomianów, który swoje majątki posiadał w radziejowskim i brzeskim. 

Mietlica to bardzo stara osada w pobliżu Kruszwicy. Należy do parafii Ostrowo, w latach czterdziestych XV wieku poświadczony był Jan, dziedzic w Rudzku i Sadlnie. Pochodzenie tego dziedzica przypisuje się rodowi Jasionów. W księgach z pierwszej połowy XV wieku znajdujemy jeszcze zapiski o: Jakuszy z Mietlicy, Piechny, Święszku i wdowy po nim Świętochny, która wspólnie z córkami Eleną i Grzymką procesowała się o trzecią część Mietlicy z niejaką Świętochną z Witkowic.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 47; J. Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim, s. 155; S. Szybkowski, Ród Cielepałów, Studium genealogiczne, Gdańsk 1999, s. 47-48.

Czesław Tomicki "Krawiec" (1912-?)

Czesław Tomicki ps. „Krawiec”, urodził się w 25.10.1912 r. w Kamieńczyku powiat Nieszawa, syn Ignacego i Wiktorii z domu Janickiej. Z zawodu był krawcem. Z żoną Janiną miał dwójkę dzieci, mieszkali w Babiaku powiat Koła, gdzie Czesław prowadził własny warsztat krawiecki. Od sierpnia 1945 r. wspierał oddział „Szarego” - Jerzego Gadzinowskiego, wyszywał mundury wojskowe dla jego członków. Dwaj bracia Czesława byli członkami oddziału Gadzinowskiego: Kazimierz i Stefan Tomiccy. Czesław pełnił funkcję łącznika. PUBP z Włocławka aresztowało Czesława Tomickiego 27 listopada 1945 r. W czasie przesłuchania był bity do nieprzytomności. Dnia 13 lipca 1946 r. Czesław Tomicki został skazany przez WSR w Bydgoszczy na półtora roku pozbawienia wolności. Przebywał w Więzieniu Karnym w Inowrocławiu. Zwolniony został na mocy amnestii 11 marca 1947 r. Po wyjściu na wolność wrócił do Babiaku.

Źródło: Publikacja A. Paczoska-Hauke, Żołnierze podziemia niepodległościowego na Kujawach Wschodnich (1945-1947), Noty biograficzne członków i współpracowników podziemia niepodległościowego na Kujawach, s. 307.

Właściciele Rzeszyna, majątek w parafii Kościeszki, w pobliżu Kruszwicy XIV-XV w.

Do części parafii W Kościeszkach należała wieś Rzeszyn, w średniowieczu. W 1339 r. pisał się Dobiesław z Rzeszyna h. Ogończyk – jak podaje Janusz Bieniak. Dobiesław był chorążym brzeskim, kasztelanem kowalskim, a w 1351 r. kasztelanem kruszwickim. Zmarł pomiędzy 1385 a 1394 r. Kolejnym znanym właścicielem Rzeszyna był Piotr z Porajów, wzmiankowany w 1436 r., zwany również Piotrem Lewin z Rzeszyna. Siedziba Porajów znajdowała się w Wilczynie, majątek Piotra Lewina znajdował się w powiecie gnieźnieńskim, konińskim i kruszwickim. Piotr Lewin był w latach 1430-1431 podsękiem kaliskim, na połowie Rzeszyna i Rzeszynka w 1453 r. oprawił swej żonie 400 grzywien posagu oraz wiano o tej samej wysokości. Przydomek Lewin przeszedł na jego potomków: w 1451 znany był pewien Maciej Lewin, a w 1489 r. w lustracji poradlnego, znajdziemy że Mikołaj Lewin posiadał zagrodników w Golejewie (parafia Kościeszki). 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 42-43; Lustracja poradlnego i rejestr łanów województw brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego z roku 1489, wyd. J. Senkowski, t. 7; 1961, s. 149; J. Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim w pierwszej połowie XV wieku, Kraków 2010, s. 140; J. Bieniak, Kościelna Wieś i jej dziedzice, Kościelna Wieś na Kujawach. Studium osadnicze, pod red. L. Kajzera, Łódź 1994; Archiwum Państwowe w Poznaniu, Poznań Gr. 2, k.35; Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. 5, wyd. H. Kowalewicz, Poznań-Wrocław 1981, nr 330. Kościeszki parafia, Kościeszki parafia link 2.

Kilka słów o rodzie Rawiczów z okolic Kruszwicy

Przedstawicielem tego szlacheckiego rodu był Warsz, posesjonat w Kościeszkach, wzmiankowany w 1407 r. Wwiązanie do majątku Warsza, w wyniku procesu o poręczenie dobył Pomian Jan Grabski. O tym samym imieniu pisał się dziedzic Łuszczewa w 1404 r. Z Rawiczów wywodził się Rafał i Wojciech z Kożuszka, Piotr z Łęgu, Wojciech i Michał z Sukowych oraz Marcin z Woliszewic. Do Rawiczów należały majątki w pobliżu parafii Polanowice. Kożuszkowscy byli spokrewnieni z Rawiczami z Sobiesierni w powiecie inowrocławskim. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 43.

Rycerski ród Pomianów, właściciele majątków w pobliżu Kruszwicy

Pomianowie posiadali część wsi Kościeszki koło Kruszwicy, dziedziczyli także już w drugiej połowie XIV w. w parafialnym Warzymowie. Protoplastą rodziny był Przedpełek ze Służewa, wzmiankowany w latach 1368-1404. Znany był także Mikołaj z Warzymowa, syn Przedpełka, kasztelan brzeski w latach 1435-1454. Warzymowo było jego rezydencją. Majątki Pomianów znajdowały się w parafiach Broniszewo, Warzymowo, Połajewo i Sadlno, na pograniczu powiatów kruszwickiego i radziejowskiego. Połajewo początkowo należało do Jana z Grabia, wieś przeszła jednak w ręce wojewody gniewkowskiego Macieja Maczudy z rodu Leszczyców, po kilkunastu latach powróciła do dawnych właścicieli rodu Pomianów – Michała Pomiana i jego synów (do lat siedemdziesiątych XV wieku). Posesjonatem części niedaleko Łuszczewa w parafii Skulsk był inny Pomian – Mikołaj z Wrzącej w Konińskiem i z Kościeszek w powiecie kruszwickim.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 41-42; J. Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim w pierwszej połowie XV wieku, Kraków 2010.

Gałąź rodu rycerskiego Godziębów z Kujaw

W okolicy Kruszwicy zamieszkiwał stary ród Godziębów, Z tej rodziny wywodzą się bracia: Beniamin, Berwold i Włodzimierz, synowie Andrzeja Łaszczewica (podkoni inowrocławski), którzy 13 stycznia 1318 r. sprzedali część wsi Korabniki (dziś już nie istnieje, znajdowała się pomiędzy Sławskiem Wielkim, a Kobylnikami) biskupowi włocławskiemu. Ród Godziębów wywodzi się z Wielkopolski. Do Kruszwicy przybyli prawdopodobnie za sprawą księcia Kazimierza Konradowica. Własności rycerskiego rodu Godziębów odnajdujemy w Rożniatach, w pobliżu wsi Kobylniki, gmina Kruszwica, powiat inowrocławski. Rożniaty należały do Macieja Kleńtopa wywodzącego się z Godziębów, który w latach 1411-1428 sprawował urząd kasztelana konarskiego brzeskiego.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 45; Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII-XV wieku, s. 50; S. Szybkowski, Kujawska szlachta urzędnicza, s. 598. Obrazek pieczęć Kazimierza Konradowica w: http://www.poczet.com/konradowic.htm

Z dziejów Kościoła kruszwickiego – Kościół pw. św. Gotarda

Po dawnej budowie pozostały już tylko okruchy zapisane na kilku kartach historii. W czasach piastowskich kościoły pod wezwaniem św. Gotarda rosły jak grzyby po deszczu na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. 

Kościół kruszwicki położony był niedaleko mostu nad Gopłem, w bliskości szlaku z Kruszwicy do Włocławka.  Stojąc na Wzgórzu Zamkowym i kierując wzrok na drugą stronę jeziora w kierunku Grodztwa, żyjąc w czasach rycerskich, widzielibyśmy kościół  szpitalny pw. św. Gotarda, a w późniejszych czasach kaplice i cmentarz chowalny. Dziś na tym terenie mieści się osada Grodztwo. Dawniej zamieszkiwali ją rzemieślnicy i kupcy. Samą nazwę dzielnicy „Grodztwo” wiązać można z urzędem starosty kruszwickiego, do którego należał ten majątek. 

Kult świętego Gotarda bardziej rozpowszechniał się na przełomie XII i XIII wieku. Gotard był biskupem Hildesheim, żył około 960-1038 r. W Polsce kult świętego zawdzięczamy benedyktynom, możliwe także, że i król Bolesław Krzywousty był popularyzatorem kultu świętego Gotarda. 

Źródła: K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., K. Górski, Topografia wczesnośredniowieczna Kruszwicy. B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki. Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy. Fot. Fotopolska, Kościół św. Gotarda w Kaliszu, woj. wielkopolskie,  rok 1903.

Ród Leszczyców z Ostrowa nad Gopłem

Jednym z największych rodów zamieszkujących okolice Kruszwicy są Leszczyce. Siedzibą tej znamienitej rodziny był Ostrów nad Gopłem. Leszczyce ostrowscy używali przydomka Kiwała, od przydomka Jana Kiwały z Ostrowa. Posiadali oni dobra w parafii Ostrowo, już od 1299 r. Były to w XIV i XV wieku wsie: Ostrowo, Popowo, Brześć, Pścino, Gocanowo (pow. radziejowski), Police, Choceń, Mirogniewice i Bogusławice, a także zaginione dziś Kokoszyce, Więckowice, Złotowo i tonie jeziora na Gople. W XIV wieku pisał się z tego rodu Maciej sędzia brzeski, ojciec Gerwarda z Ostrowa, biskupa włocławskiego i Stanisława Kiwały sędziego brzesko-kujawskiego. W XV wieku dobra były podzielone między członków rodu Leszczyców. W Gocanowie siedziało 4 braci stryjecznych (XV wiek)., a w części Ostrowa, Popowa, Wielkim Lubstowie i w Brześci dziedziczył podczaszy inowrocławski Mikołaj (1406-1409). Potomkowie owego Mikołaja jeszcze bardziej podzielili majątek. W 1436 r. Leszczyce z Ostrowa przeprowadzili między sobą dział braterski, w efekcie którego Wilk otrzymał część w Ostrowie zwaną Sgwarzen, Jan – łany sołtysie, Maciej – grunt w Popowie, jednak bez dworu. Wilkowi ponadto przypadły w udziale Rożniaty, a Janowi i Maciejowi – Lubstowo. Podzielili się również ziemią zagrodników w Popowie i Pokrzywkach. Mieli siostrę, której zobowiązali się płacić 5 grzywien na Boże Narodzenie. Ostrów w połowie należał do króla, druga część była podzielona. Majątki należące do Leszczyców znajdziemy także w Procyniu w parafii Gębice, ta gałąź rodziny wywodziła się od Przezdrzewa kasztelana kruszwickiego w latach 1332-1339 – jak podaje J. Bieniak. Przezdrzew miał synów: Grzymisława z Procynia i Ryszewka oraz Tomislawa i Pawła, także dziedziczących w Procyniu. Bracia w późniejszym czasie posiadali także Załachowo i Brzyskorzystew, nabywając te wsie poprzez zamianę z klasztorem trzemeszeńskim za Ryszewko. Jednym z bardziej znanych dzidziców Procynia był Piotr h. Leszczyc, znany z dokumentu w 1449 r. W 1442 r. czwartą część procynia posiadał Paweł z Osowca nieznanego herbu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 44-45; Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII-XV wieku, s. 66. J. Karczewska, własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim, s. 48-49; J. Bieniak, Przezdrzew z Ostrowa, Polski Słownik Biograficzny, t. 29, Wrocław 1986, s. 42. Fot. Herb rodu Leszczyców w fasadzie pałacu Radolińskich w Jarocinie, archiwum Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego.

Galeria Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego 2018 rok

7.01.2018 r. delegacja naszego stowarzyszenia wzięła udział w uroczystościach upamiętniających Powstanie Wielkopolskie. Na fot. od lewej Michał Sobczak, Justyna Grabowska i Bartłomiej Grabowski, fotografia Przemysław Bohonos.

4.02.2018 r. delegacja naszego stowarzyszenia w składzie Przemysław Bohonos, Bartłomiej i Justyna Grabowscy wzięła udział w uroczystościach upamiętniających Piotra Bartoszcze, polskiego rolnika, jednego z przywódców NSZZ Rolników Indywidualnych "Solidarność". W tym roku mija 34 lat od jego tajemniczej śmierci.

15.02,2018 r. w świetlicy w Kobylnikach, członkowie naszego Towarzystwa mieli przyjemność zaprezentować referat dotyczący historii wsi Rożniaty. Dziękujemy serdecznie mieszkańcom z okolic wsi, a także sołectwu Kobylniki za udostępnienie sali, za liczną obecność i miłe przyjęcie.

2.03.2018 r. mieliśmy przyjemność wysłuchać wykładu dr Bartłomieja Gapińskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego „Spojrzenie z perspektywy antropologii historycznej na polską religijność ludową”. Na spotkanie Polskiego Towarzystwa Historycznego w Inowrocławiu, które odbyło się dziś o godzinie 17:00, w Saloniku Artystyczno-Literackim Biblioteki Miejskiej, o przygotowaniach do widowiska historycznego z okazji zbliżającej się rocznicy niepodległości opowiedział p. Edmund Mikołajczak. Pod koniec spotkania swoją książę „Wieś Chełmce” zaprezentował w kilku słowach Bartłomiej Grabowski.

23.03.2018 r. Nowa książka członka naszego Towarzystwa Bartłomieja Grabowskiego: "Wieś Chełmce. Szkice historyczne Parafii pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej". 

25.04.2018 r. Podziękowania dla naszego Towarzystwa, za pomoc w organizacji VIII Gminnego festiwalu Piosenki Patriotycznej "Na żołnierską nutę".

7.05.2018 r. Członkowie Towarzystwa z wizytą w Chrośnie. Archiwizacja fotograficzna obiektu zabytkowego: wiatrak w Chrośnie.

19.05.2018 r. Członkowie Towarzystwa z wizytą w Chrośnie. Archiwizacja fotograficzna obiektu zabytkowego: kościół pw. św. Bartłomieja w Sławsku Wielkim.

2.06.2018 r. Członkowie naszej organizacji z wizytą w Ostrówku: Świetlica OSP, kaplica i drewniane zabudowania w okolicy. 

16.06.2018 r. Wizyta Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego w Chełmcach: śladami księdza Antoniego Ludwiczaka.

24.06.2018 r. Przedstawiciele zarządu naszego stowarzyszenia wzięli udział w uroczystościach pożegnalnych księdza Macieja Jasińskiego. Kapłan współpracował z naszym stowarzyszeniem m.in. przy Marszu Patriotycznym Kruszwica-Łagiewniki.

17.07.2018 r. Prezes Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego

odpowiedział na zaproszenie Fundacji Pomocy Społecznej EVA.

Wziął udział w spotkaniu z młodzieżą przebywającą na koloniach w Inowrocławiu. Tematem spotkania z wychowankami fundacji była tematyka Powstania Wielkopolskiego na Kujawach oraz wychowanie patriotyczne.

30.07.2018 r. Ukazała się nowa publikacja Bartłomieja Grabowskiego, członka naszego Towarzystwa. Praca wiceprezesa NTH nosi tytuł :Regionalizm to miłość do ziemi i ludzi". Tekst jest częścią syntezy pt. "My regionaliści" pod red. dr Damiana Kasprzaka z Uniwersytetu Łódzkiego.

1.08.2018 r. rocznica wybuchu powstania warszawskiego, na cmentarzu kolegiackim w Kruszwicy, w imieniu Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego, wiązankę kwiatów na mogile Anny Szejn z AK, złożyli: prezes Przemysław Bohonos, skarbnik Justyna Grabowska i  wiceprezes Bartłomiej Grabowski.

2.08.2018 r. Prezes naszego stowarzyszenia wziął udział w rozmowie z radiem PiK w ramach wakacyjnego PiKniku w Kruszwicy. Tematem rozmowy było Powstanie Wielkopolskie oraz Kujawska Wytwórnia Win Henryka Makowskiego.

15.08.2018 r. Członkowie naszego Towarzystwa byli obecni na uroczystości odsłonięcia tablicy  podczas jednej z Mszy świętej w kruszwickiej kolegiacie. Tablicę ufundowała NZSS Solidarność Zakładów Tłuszczowych z okazji zbliżających się obchodów 100 rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości.

25.08.2018 r. W sierpniu tego roku członkowie naszego Towarzystwa mieli przyjemność odwiedzić Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. 

1.09.2018 r. Byliśmy obecni na mszy św. w intencji Poległych w czasie II wojny światowej. Msza odbyła się w kościele pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy, prowadził proboszcz Danecki.

22.09.2018 r. We wrześniu tego roku członkowie naszego Towarzystwa mieli przyjemność odwiedzić Izbę Regionalną w Radziejowie.

28.09.2018 r. o godzinie 13:00 w kościele pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy rozpoczęły się uroczystości zorganizowane przez NTH i parafie - IV Marsz Patriotyczny do Łagiewnik. Mieszkańcy pragnęli upamiętnić zamordowanych we wrześniu rodaków z Kruszwicy i okolic. Zbrodnia w Łagiewnikach jest przykładem okrucieństwa II wojny światowej. 

2.10.2018 r. ukazała się książka autorstwa Bartłomieja Grabowskiego, wiceprezesa naszej organizacji, pt. "Przewodnik po miejscach pamięci gminy Kruszwica", Kruszwica 2018. 

4.10.2018 r. członkowie Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego w Rożniatach, w czasie uroczystości upamiętniających śmierć z rąk okupanta w 1939 r. Przy mogile delegacja naszego Towarzystwa: Michał  i Elżbieta, zarząd reprezentowała Magdalena Jagiełłowicz.

11.11.2018 r. Delegacja naszego stowarzyszenia wzięła udział w obchodach 100.rocznicy odzyskania Niepodległości. Kwiaty na cmentarzu kolegiackim złożyli: Przemysław Bohonos prezes naszego Towarzystwa, Magdalena Jagiełłowicz członek zarządu i Elżbieta członek Towarzystwa Historycznego. Tego dnia uczciliśmy również 100-rocznicę Powstania Wielkopolskiego i Narodowego Święta Niepodległości na Rynku w Kruszwicy, gdzie mieszkańcy a także członkowie naszej organizacji odśpiewali wspólnie hymn Narodowy "Mazurka Dąbrowskiego", a także zapozowali do wspólnej fotografii, tworząc biało-czerwoną flagę. Obie uroczystości poprzedziła msza św. w parafiach kruszwickich.

Z dziejów Kościoła kruszwickiego – Kościół pw. św. Klemensa

Drewniany kościół pod wezwaniem św. Klemensa znajdował się w okolicy dzisiejszego rynku w Kruszwicy. Świątynie otaczał cmentarz, na którym chowano wiernych do około XVI wieku. Źródła podają, że kościół został postawiony w drugiej połowie XIII wieku, co potwierdzają p. Dzieduszyccy w swoich badaniach. Był to kościół parafialny, który utrzymywał się między innymi z pobieranych dziesięcin, z pobliskich wsi. Jak podaje Karol Górski mniej więcej co sto lat kościół był odbudowywany praktycznie od fundamentów. Powodem takiego zabiegu był oczywiście nietrwały budulec, z którego wybudowano świątynie. Na mapach z połowy XIX wieku, ukazujących Kruszwicę, wytrawne oko znajdzie jeszcze Kościół pod wezwaniem św. Klemensa. Na miejscu dawnej świątyni wybudowano nowy kościół, patronem którego jest do dziś św. Teresa.

Źródła: K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., K. Górski, Topografia wczesnośredniowieczna Kruszwicy, s. 43., B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki… Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy, s. 34-35. Obrazek ź: http://www.parafiarajszew.pl/swieci/klemens

Powstańcy Wielkopolscy urodzeni we wsi Kobylnica i Kicko, gm. Kruszwica

Powstańcy Wielkopolscy urodzeni we wsi Kobylnica, gm. Kruszwica

Gralak Michał, syn Kazimierza i Michaliny, urodzony 29.09.1898 r. we wsi Kobylnica.¹ Dnia 5 stycznia 1919 roku wstąpił ochotniczo do kompanii inowrocławskiej dowodzonej przez Owczarskiego. Walczył z bronią w ręku o oswobodzenie Inowrocławia. Następnie o Złotniki Kujawskie, Tarkowo i Nową Wieś Wielką. Po powstaniu przydzielony do Szwadronu Nadgoplańskiego. Dalszą służbę wojskową odbył w 1 Pułku Artylerii w Poznaniu. Zwolniony z wojska w listopadzie 1921 roku. W okresie międzywojennym i w czasie okupacji pracował jako robotnik rolny. Po wojnie pracował jako strażnik w ochronie mienia.

Rzeczyński Władysław, syn Stanisława i Katarzyny, urodzony 20.03.1901 r. we wsi Kobylnica.² Rzeczyński brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim z bronią w ręku. Od 26.01.1919 r. do 27.01.1919 r. brał czynny udział w walkach pod Strzelnem, Nakłem, Żninem i Szubinem jako ochotnik w oddziale w Trzebinie. Od 28.01.1919 r. do listopada 1919 r. w tym samym oddziale w służbie wartowniczej pod dowództwem por. Trojanowskiego. Od listopada 1919 r. przydzielony został do 61 p.p. aż do zwolnienia.

Powstańcy Wielkopolscy urodzeni we wsi Kicko, gm. Kruszwica

Banaszak Stanisław, syn Bronislawa i Weroniki, urodzony 7.11.1900 r. we wsi Kicko.³ Banaszak brał czynny udział od 3 stycznia 1919 r. w Powstaniu Wielkopolskim, szeregowiec w 5 pułku strzelców wlkp. Inowrocław, w walkach o Inowrocław, Szubin, front pod Bydgoszczą i Toruniem, wyswobodzenie Pomorza pod dowództwem dowódcy III/5 p. strzel. por. Dratwińskiego i dowódcy pułku Wrzalińskiego.

Ziemkowski Jan, syn Antoniego i Franciszki z domu Adamiak, urodzony 27.05.1898 r. we wsi Kicko.⁴ Jako ochotnik wstąpił do nadgoplańskiego batalionu Powstańców Wielkopolskich w Kruszwicy 9.01.1919 r., przydzielony do plutonu kawalerii. Brał udział w walkach z niemieckim zaborcą. W dniu 13.07.1921 r. został zdemobilizowany.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie listy odznaczonych Wielkim Krzyżem Powstańczym, z niewielkimi zmianami, [w:] strona: http://powstancy-wielkopolscy.pl, przypisy:

1Uchwała Rady Państwa nr: 02.27-0.119 z dnia 1980-02-27

2Uchwała Rady Państwa nr: 12.06-0.962 z dnia 1957-12-06

3Uchwała Rady Państwa nr: 10.30-0.1890 z dnia 1974-10-30

4Uchwała Rady Państwa nr: 05.26-0.673 z dnia 1972-05-26

Rycerski ród Kościeszów z Kościeszek, koło Kruszwicy

Z Kujaw wywodzi się pewna linia rodziny Kościeszów. Ślady obecności po dawnym rodzie znajdziemy w nazwie wsi Kościeszki, położonej niedaleko Kruszwicy. Wieś, ród ten dziedziczył do XIV, może do pierwszej początku połowy XV wieku. Jeszcze w 1407 r. wzmiankowany był Warsz z Kościeszek, który procesował się wraz z inna szlachtą. W wyniku owego procesu kasztelan kruszwicki Jan z Grabia h. Pomian otrzymał od Warsza wprowadzenie do części Kościeszek. Oprócz Jana z Grabia działy w Kościeszkach posiadał również, sędzia brzeski Andrzej z Brzezia, wzmiankowany w 1418 r., właścicielem tej wsi był także inny Pomian – Mikołaj z Wrzącej, który oprócz Kościeszek posiadał jeszcze Łuszczewo, co zostało poświadczone dokumentem sądowym w 1453 r. Część wsi posiadali też Porajowie – Piotr Lewina z Rzeszyna. W XV wieku więc, Kościeszki były podzielone między kilka rodów, które swoje włości posiadali również w innych wsiach. Kościuszki były wsią zagrodową, w której znajdowały się „predia multorum nobiliorum” z częściami należącymi do szlachty możniejszej (np. Pomianów) – jak podaje Lustracja poradlnego z 1489 r.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, ź: Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 41; Lustracja poradlnego i rejestr łanów województw brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego z roku 1489, wyd. J. Senkowski, t. 7; 1961, s. 149; J. Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim w pierwszej połowie XV wieku, Kraków 2010, s. 140. Fot. Kościół w Kościeszkach około 1915 r. archiwum Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego.

Z dziejów Kościoła kruszwickiego – Kościół pw. św. Stanisława

Kościół pw. św. Stanisława położony był w północnej części Półwyspu Rzępowskiego, nad Gopłem, w okolicach Wzgórza Zamkowego w Kruszwicy – naprzeciwko zamku. Drewniana kaplica otoczona była cmentarzem – jak twierdzi Karol Górski. Nekropolia istniała miedzy XV a XVI wiekiem, co potwierdzają badania archeologów. K. Górski podaje ponadto, że Kościół pw. św. Stanisława powstał za sprawą księdza Jakuba Wilamowskiego około 1460 lub 1470 r. Po śmierci ks. Jakuba i jego następcy ks. Stanisława, świątynia popadła w ruinę. Pod koniec XVI wieku świątynia zniknęła z map przedstawiających zabudowę miasta Kruszwicy. Jak podają XVIII wieczne źródła kościół został ponownie ufundowany w tym okresie, nie mamy jednak pewności co do tego czy wzniesiono ponownie drewniany kościół św. Stanisława nad Gopłem. Późniejsze mapy z pierwszej połowy XIX wieku wskazują na brak obiektu sakralnego w pobliżu kazimierzowskiej twierdzy, na Półwyspie.

Źródła: K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., K. Górski, Topografia wczesnośredniowieczna Kruszwicy, s. 4 i 44., B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki… Z Dziejów Pogranicza kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy, s. 35-36. Fot. Św. Stanisław ze Szczepanmowa, z wikipedia.